Bayburt Ağız Barları Bilimsel Çalışmalarla Kayıt Altında

Bayburt Üniversitesinde yürütülen akademik çalışmalar, yörenin en eski kültürel öğelerinden biri olan ağız barlarını yeniden gün yüzüne çıkardı. Üni FM‘de yayınlanan “Bilumum Bilim” programında Talat Saka’nın konuğu olan Sanat ve Tasarım Fakültesi Öğretim Üyesi Dr. Uğur Doğan, bölgenin müzikal hafızasını kayıt altına aldığı araştırmasının detaylarını paylaştı. Radyo programında, sadece bölgesel bir müziğin değil, koca bir şehrin ortak hatıralarının nasıl belgelendiği anlatıldı. Doğan, çalışmasıyla Bayburt ağız barlarının yapısal özelliklerini ve toplumsal işlevlerini uluslararası folklor kuramları eşliğinde analiz etti.

Ağız Barları Nedir ve Nasıl Ortaya Çıktı

Ağız barları, geleneksel düğünlerde veya toplantılarda davul zurna gibi enstrümanların bulunmadığı anlarda eğlencenin kesintisiz sürmesini sağlayan sözlü halk ezgilerinden oluşuyor. Öğretim Üyesi Doğan, ritmik yapısı ve ezgisiyle yöre oyunlarına eşlik eden bu eserlerin genellikle yedi, nadiren sekiz veya on bir heceli formlarda söylendiğini belirtiyor. Elde edilen saha verilerine göre, her bir ağız barı mutlaka yaşanmış bir olaya dayanıyor. Kavuşamayan sevdalılar, erken yaşta vefat eden gençler veya düğünlerdeki atışmalar bu sözlü kültür ürünlerinin ana temasını oluşturuyor.

Folklorun Dört Temel İşlevi Çerçevesinde İnceleme

Araştırmanın kuramsal dayanağını Amerikalı antropolog William Bascom tarafından geliştirilen “Folklorun Dört İşlevi” kuramı oluşturuyor. Bilimsel çalışmada, derlenen eserler bu kuramdaki eğlence, toplumsal baskıdan kurtulma, kültürü doğrulama ve gençleri eğitme kriterleri üzerinden değerlendirildi. Özellikle “Tüfengim Omuzunda” ve “Top Vurdum Kiliseye” isimli barlarda, günlük hayatta açıkça dile getirilemeyen sitemlerin, sitemkâr sözlerin veya sevdanın ezgi eşliğinde topluma aktarıldığı görüldü. Böylece yerel ezgilerin, toplum yaşantısında bir tür deşarj mekanizması görevi üstlendiği kanıtlanmış oldu.

Alan Çalışmaları ve Kaynak Kişilerle Görüşmeler

Proje sürecinde salt literatür taramasıyla yetinilmeyerek doğrudan sahaya inildi. Çayırköprü köyünden İmdat Sancar gibi bu kültürü bizzat icra eden kaynak kişilerle mülakatlar gerçekleştirildi. Sağdıç geceleri üzerine başlayan ilk bölgesel incelemeler, Sancar’ın verdiği bilgilerle ağız barları derlemelerine dönüştü. Tespit edilen on adet özgün eser hem nota kağıdına döküldü hem de barındırdığı sosyolojik mesajlar açısından çözümlendi. Örneğin “Bayburt’un Güzelleri” isimli eserde komşu köylerin yaşantısının ve yöre insanının günlük zorluklarının mizahi bir dille ele alındığı kayıtlara geçirildi.

Somut Olmayan Kültürel Miras İçin Dijital Arşivleme

Günümüzde değişen mesleki alışkanlıklar, köyden kente yönelim ve düğün salonlarının yaygınlaşması ağız barları gibi pratiklerin aktarım zincirini zayıflatıyor. Bu durum karşısında, yapılan akademik kayıtlar sözlü geleneğin geleceğe taşınabilmesi adına sağlam bir zemin hazırlıyor. İlerleyen süreçte tüm yerel kültürü kapsayan geniş bir yöre envanteri çıkarılması planlanıyor. Dünyada Balkanlar ve Kafkasya’da benzerleri bulunan bu çalgısız koro geleneğinin uluslararası müzik atlasına işlenmesi, UNESCO standartlarında bir kültürel koruma hamlesinin de ilk adımı olarak görülüyor.